“Ik heb ooit een vrouw geopereerd met het zonlicht als operatielamp”

Sommige mensen brengen hun vakantie liever door aan de operatietafel dan met een boekje in de hand op het strand, of slaan het hotel met all-in buffet over om voedselpakketten uit te delen aan daklozen in Brussel. Maak kennis met de zomerhelden: mensen die hun vakantie besteden aan het helpen van anderen.
De Gentse gynaecoloog Marc Verpoest (73) noemt zichzelf trots een vrijwilliger bij Artsen Zonder Vakantie. Al jaren gaat hij naar Afrika om lokale artsen op te leiden en te helpen in de regionale ziekenhuizen. “Door als arts in een totaal andere situatie te werken, leer je anders tegen de dingen aankijken.”

Marc, wat voor soort organisatie is Artsen Zonder Vakantie precies?
“Artsen Zonder Vakantie is een ngo die ongeveer dertig jaar geleden opgericht werd door enkele artsen die tijdens hun vakantie in Kameroen vooral humanitair werk verrichtten. De organisatie heeft zich sindsdien enorm uitgebreid en telt nu meer dan 300 vrijwilligers voor 150 à 200 zendingen per jaar in vijf landen, namelijk D.R. Congo, Rwanda, Burundi, Burkina Faso en Benin. De vrijwilligers zijn gespecialiseerde artsen, verpleegkundigen, vroedvrouwen en technici die tijdens hun vakantie gaan helpen in Afrikaanse ziekenhuizen. Sommigen gaan een keer per jaar, anderen meerdere keren. Ikzelf ben dit jaar bijvoorbeeld al drie keer op zending in Rwanda geweest.”

In welke landen ben jij als artsvrijwilliger al gaan helpen?
“Ik ben vooral in Rwanda geweest, maar heb ook al zendingen gehad in Tanzania, Burundi en Oost-Congo. Het hangt ervan af waar op dat moment vraag is naar een gynaecoloog. Ik word dan samen met een team van andere vrijwilligers op zending gestuurd naar het ziekenhuis dat de aanvraag deed. In Rwanda heb ik ook een tijdje lesgegeven aan de Universiteit van Rwanda in Butare. Een vriend die er decaan was aan de faculteit Public Health and Human Nutrition had dat gevraagd. Ik heb drie semesters korte periodes lesgegeven aan lokale bachelorstudenten. Dat was zeer intensief, want ik gaf zowel een dag-, avond- als weekendcursus.”

Kan je kort uitleggen hoe een dag op zending verloopt?
“Meestal is dat heel druk. Tijdens de laatste zending heb ik op negen dagen 175 consultaties gedaan. Net zoals de lokale bevolking leven we op het ritme van de zon, dit wil zeggen van zes uur ‘s ochtends tot zes uur ‘s avonds. Eerst is er altijd een stafvergadering met enkele artsen en de hoofdverpleegkundigen van verschillende afdelingen. Hier bespreken we overlijdens, opgenomen patiënten of een andere belangrijke casus. Na deze bijeenkomst begint het praktische werk: raadplegingen en opleidingen geven. De patiënten worden vooraf geselecteerd en verwittigd. Het gaat dan om personen die al langer kampen met serieuze problemen die niet opgelost raken. Die patiënten wandelen vaak urenlang naar het ziekenhuis, dat in the middle of nowhere ligt, en komen vaak al zondagavond aan zonder te weten wanneer ze behandeld zullen worden, dat kan evengoed pas donderdag zijn. Ze kunnen dan overnachten in enkele lokalen, maar moeten zelf kledij en voedsel voorzien.”

“Ofwel ga je op zending en weet je meteen ‘nee, dit is niets voor mij’, ofwel geraak je eraan “verslaafd” en wil je meteen terug wanneer je weer thuis bent.”

Vind je het niet moeilijk om zon, zee en strand op te geven om te gaan werken in het Afrika?
“Helemaal niet. De motivatie om mensen te helpen is dezelfde als waarom iemand arts of gynaecoloog wordt. Maar het is natuurlijk niet voor iedereen even gemakkelijk om zich aan te passen aan een andere werkcontext. Er zijn eigenlijk twee mogelijkheden: ofwel ga je op zending en weet je meteen ‘nee, dit is niets voor mij’, ofwel raak je eraan “verslaafd” en wil je meteen terug wanneer je weer thuis bent. Niet zozeer vanwege een of andere zelfvoldoening die je eruit haalt, maar omwille van de band die je met mensen opbouwt en de vlotte omgang tussen de artsen, verpleegkundigen en patiënten. We leven echt samen met de lokale bevolking en passen ons zo goed mogelijk aan. We krijgen ook veel van hen terug, het is een mooie wisselwerking. Natuurlijk is het niet altijd even gemakkelijk: er zijn beperkte mogelijkheden, de noden zijn groot en de communicatie met personeel of patiënten verloopt niet altijd even vlot. Maar je kan er wel degelijk veel doen en helpen.”

Artsen Zonder Vakantie werkt samen met lokale partnerziekenhuizen. Is het duidelijk wat zij van jullie verwachten?
“Ja, het wordt allemaal erg goed voorbereid. Artsen Zonder Vakantie ontwerpt een ‘Trajet de Renforcement des Capacités’ dat op lange termijn de situatie ter plekke wil verbeteren. We werken altijd samen met lokale basisartsen, aan wie we gespecialiseerde kennis doorgeven en zo voor een duurzame oplossing zorgen. Als ik bijvoorbeeld op zending ga, opereer ik maar deels zelf; ik probeer de lokale artsen zelf te laten opereren. Het is deel van de methode die ‘bedside teaching’ wordt genoemd. De slogan van Artsen Zonder Vakantie “kennis geneest” vind ik daarom echt een goed motto. In landen als Rwanda zijn er maar weinig specialisten te vinden, en als die er zijn, werken ze in universitaire of privéziekenhuizen. Een vergelijking: in België zijn er 1600 gynaecologen, terwijl in heel Rwanda maar zo’n twintig gynaecologen actief zijn.”

Nemen de lokale artsen graag kennis over van jou?
“De meeste lokale artsen zijn echt gemotiveerd om samen te werken. Tijdens mijn laatste zending vroegen ze me zelfs om in september al terug te komen. Toch kunnen er problemen zijn met zendingsartsen wiens ingesteldheid niet strookt met de lokale gewoonten. Dan ontstaan er conflicten. Je moet natuurlijk altijd een knop omdraaien als je op zending gaat. De situatie en de structuur van de gezondheidszorg is helemaal anders. Je hebt niet dezelfde materiële mogelijkheden, niet alle kennis is voorhanden en je moet bereid zijn om met beperkingen te kunnen werken. Soms valt de elektriciteit bijvoorbeeld uit en ooit heb ik zelfs een week zonder stromend water moeten werken. Dan werd er een kan water geschept uit een container zodat we onze handen konden wassen voor een operatie. Maar ik heb bijvoorbeeld ook geopereerd met een straal zonlicht als operatielamp en met een koplamp. Er is dus minder, maar de mensen springen wel creatief om met de mogelijkheden.”

“Gelukkig zijn er ook gevallen met een goede afloop en daar doe je het voor.”

“Hoewel overal ter wereld mensen dezelfde behoefte aan gezondheidszorg hebben, is de ingesteldheid er een heel pak anders. Geloof en respect voor de natuur spelen er bijvoorbeeld een grotere rol dan hier. Ik vertel vaak de volgende anekdote: ik heb een tijdje een Afrikaanse poetsvrouw gehad met wie ik veel babbelde over de situatie in Afrika. Op een bepaald moment hadden we het over de gezondheidszorg en het tekort aan artsen en middelen, waarna zij concludeerde “il faut accepter”, je moet kunnen aanvaarden. Zulke uitspraken worden in het Westen al gauw als negativisme of fatalisme geïnterpreteerd, maar zij zien dit net als een positieve uitspraak: hiermee laten ze zien dat ze tevreden zijn met de middelen die ze hebben. Dat is eigenlijk niet fatalistisch, maar realistisch. Deze mentaliteit is een van de elementen van de Afrikaanse cultuur die mij aantrekt, niet in de zin dat je de verantwoordelijkheid van je moet afgooien, maar dat je accepteert dat het op een bepaald moment niet meer of beter kan. In België hebben we vaak moeite om te aanvaarden.”

Zijn er bepaalde dingen die je er als gynaecoloog hebt meegemaakt en die je nooit meer zal vergeten?
“Het is in elk geval opvallend dat bepaalde aandoeningen vaak fataal aflopen en mensen sterven aan ziekten die hier succesvol behandeld worden. In Afrika is borstkanker bijvoorbeeld geen prioriteit. Er is geen preventief onderzoek – slechts op vier plaatsen kunnen vrouwen een mammografie laten doen – en geen diagnostiek of mogelijkheid tot bestraling. Een ander voorbeeld is dat ik ooit een jonge verpleegster behandelde die wegens postoperatieve complicaties foto’s moest laten nemen, maar dat kon niet in het regionale ziekenhuis. Ze werd doorverwezen naar een universitair ziekenhuis, waar ze een dag later overleed. Dan word je dus geconfronteerd met iets dat bij ons nooit zo fataal afgelopen zou zijn. Ik vond dat heel erg.”

“Gelukkig zijn er ook gevallen met een goede afloop. Daar doe je het voor. Ooit kwam een kleine vrouw van rond de veertig op raadpleging met een enorm dikke buik. Ik dacht: dat is een drielingzwangerschap. Maar het bleek een gezwel te zijn waarmee ze al jaren rondliep. Via foto’s uit het universitair ziekenhuis en een echografie kwamen we erachter dat het ging om een gigantische vleesboom (een goedaardig gezwel in de spierwand van de baarmoeder, nvdr). Een operatie was risicovol, maar uiteindelijk besloten het team en ik om het toch te doen. We slaagden erin het gezwel van 21 kilo te verwijderen. Toen ik die mevrouw na de operatie ging bezoeken, had ze een big smile op haar gezicht en wees gelukkig naar haar platte buik. Mensen uit de hele streek die de vrouw al jaren met dikke buik kenden, konden hun ogen niet geloven.”

“Je hebt minder materiaal en mogelijkheden, soms zelfs geen elektriciteit! De echte weerslag komt dus wanneer ik van Afrika naar huis terugkeer, en niet andersom.”

“Het is voor mij een cultuurschok wanneer ik terug in België ben. Als ik mensen hier soms hoor klagen of doorbomen over de grootste futiliteiten, denk ik bij mijzelf: ga eens mee op missie met mij, dan zal je wat zien. Waar maakt een mens zich toch druk over, er is zoveel luxe hier, denk ik dan. Dat is natuurlijk ook een beetje gemeen, maar ik sta er toch bij stil hoeveel geluk wij hebben. Je hebt daar minder materiaal en mogelijkheden, er is soms zelfs geen elektriciteit! De echte weerslag komt dus wanneer ik van Afrika naar huis terugkeer, en niet andersom.”

Wat wil jij vooral bijdragen door als vrijwilliger mee te gaan met Artsen Zonder Vakantie?
“Het gaat mij vooral om helpen en opleiden. Ik hoop lokale artsen meer degelijke kennis en vaardigheden bij te brengen zodat ze verder kunnen wanneer de zending afgelopen is. Ik zie dat zulke initiatieven een verschil maken. Afrika verandert en gaat vooruit, maar mét hulp. Op sommige gebieden moet echter nog een lange weg afgelegd worden. Een groot probleem dat deels met de ingesteldheid te maken heeft, is de planning en organisatie in de gezondheidssector. Een ‘il faut accepter’-houding kan immers ook tot immobilisme leiden. Ter illustratie: als er wordt afgesproken om om negen uur te opereren, is vaak om tien uur nog geen spoor van de patiënt en arts. Dat heeft natuurlijk ook te maken met de beperkte middelen die in de ziekenhuizen ter beschikking zijn. In België zijn ongelofelijk veel administratieve en logistieke krachten werkzaam die alles tot in de puntjes regelen, maar daar heb je die ondersteuning niet. Sinds enkele jaren helpt Artsen Zonder Vakantie ook wat betreft techniek en ziekenhuismanagement en dat werpt ondertussen zijn vruchten af.” 

Haal je zelf ook iets uit de missies?
“Door als vrijwilliger met Artsen Zonder Vakantie mee te gaan leer ik anders tegen het leven aankijken. Ik leer dat je tevreden kan zijn met minder. Dat is soms lastig, maar het voelt uiteindelijk beter aan. Wanneer ik terugkom, denk ik vaak: ik was eigenlijk liever daar gebleven, er is zoveel te doen en te helpen, nu kom ik hier en zit ik in de luxe. Maar dat word je natuurlijk ook snel weer gewoon (lacht).”

 

Lees ook het verhaal van Yasmien die in haar vakantie waterputten bouwt in Marokko

Plaats zelf een reactie

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Zonder jou geen Charlie!

Kom bij de leukste club van het internet en krijg: 2 bookzines per jaar, Charlie goodies en toegang tot alle online artikels.

En het allerbelangrijkste: de wetenschap dat je bijdraagt aan een stem die nodig is!

Colofon

  • Hoofdredactie Jozefien Daelemans
  • Chef redactie Selma Franssen
  • Marketing & partnerships Sophie Docx
  • Art Direction & fotografie Sarah van Looy Carmen de Vos Sandra Mermans
  • Design & code Birdseye design
Adres Redactie

LDV United
t.a.v. Charlie Magazine
Rijnkaai 100
2000 Antwerpen